Książę (Machiavelli)

Autor i okoliczności

Niccolò Machiavelli (1469-1527) był florenckim dyplomatą i urzędnikiem republiki. Po powrocie Medyceuszów do władzy w 1512 r. został odsunięty, uwięziony i torturowany, a następnie zamieszkał w swojej posiadłości pod Florencją. Tam ok. 1513 r. napisał Księcia (Il Principe), dedykowanego Wawrzyńcowi Medyceuszowi. Dzieło wydano drukiem w 1532 r., już po śmierci autora; w 1559 r. trafiło na Indeks ksiąg zakazanych.

Główne tezy

• Realizm - Machiavelli opisuje, jak ludzie postępują, a nie jak powinni postępować; kto kieruje się wyłącznie ideałem, według niego zginie wśród ludzi, którzy nie są dobrzy.
• Virtù i fortuna - skuteczny władca łączy energię, przebiegłość i zdolność działania (virtù) z umiejętnością wykorzystania okoliczności (fortuna).
• Lepiej być budzącym lęk niż kochanym - jeśli nie można być jednym i drugim, bezpieczniej budzić strach, unikając jednak nienawiści (rozdz. XVII).
• Pozory - władca powinien wydawać się miłosierny, wierny, prawy i religijny, ale umieć postępować inaczej, gdy wymaga tego utrzymanie władzy (rozdz. XVIII).

Powiedzenie „cel uświęca środki” nie występuje w tej formie w tekście, choć dobrze oddaje jego popularny odbiór.

Recepcja

Od nazwiska autora powstało pojęcie makiawelizmu - instrumentalnego traktowania ludzi i moralności dla zdobycia władzy. W psychologii makiawelizm jest jedną z cech tzw. ciemnej trójki (zob. selekcja liderów). Część badaczy czyta jednak Machiavellego bardziej złożenie - jako republikanina, który w Rozważaniach nad pierwszym dziesięcioksięgiem historii Rzymu Liwiusza bronił wolności obywatelskiej.

Dlaczego warto znać

Książę jest ważnym kontrapunktem dla tej encyklopedii. Pokazuje logikę władzy oderwanej od moralności - logikę, która kusi także liderów wspólnot. Ewangelia proponuje odwrotny porządek: „Nie tak będzie między wami” (Mk 10,43). Porównaj przywództwo chrześcijańskie, władza i wpływ, integralność, cnoty kardynalne.